Lámbrica

A cidade castrexa ou citania de LÁMBRICA está situada nas parroquias de San Cibrao das Las e Ourantes, entre os concellos ourensáns de San Amaro e Punxín. Estamos a falar do mesmo xacemento coñecido popularmente como "castro de San Cibrán de Las", un dos maiores castros de Galiza, con algo máis de 9 hectáreas de superficie. Reconstruído en época romana, constitúe un paradigma do poboamento da denominada época castrexa do Noroeste peninsular, cunha perfecta planificación das súas defensas e unha coidada distribución das súas vivendas e obradoiros. Posúe fontes de auga para abastecer á poboación e rúas radiais. Dúas delas, lousadas, comunican as entradas oriental e occidental da citania coas respectivas portas do recinto central.

Castro, deriva do latín e significa castelo, fortificación, pero pode confundirse cos castra ou campamentos que os romanos establecían nas campañas militares con catro divisións principais derivadas das dúas vías maiores, cardo e decumanus, o primeiro de Norte a Sur e o segundo de Leste a Oeste. Moitos destes castra (plural de castrum) ou campamentos militares darán orixe a non poucas cidades en Occidente.

As fortificacións denominadas castrexas, presentes no mundo occidental dende principios da Idade do Ferro, cara os séculos VIII e VII antes de Cristo, non posúen a disposición regular e ortogonal romana con dúas vías principais. Ao contrario, as grandes citanias parecen obedecer a unha disposición radial nas súas rúas.

O topónimo castro, moitas veces tamén microtopónimo, está estendidísimo, pero só é romano o nome. Os establecementos defensivos dos pobos do Noroeste da Península Ibérica son anteriores á chegada dos romanos, que, ao igual que impoñen o seu idioma e a súa relixión, dan tamén nome ás fortificacións que atopan, que pouco teñen que ver coas súas en canto á súa morfoloxía.

As nosas citanias xa existían antes de Roma, adquirindo máis relevancia no contexto da defensa da invasión. Pero nalgunhas chegaron a establecerse pactos ou acordos cos romanos, convivindo e incluso aliándose con eles, coa conivencia entre as elites romanas e as indíxenas partidarias da romanización, aprópianse dos recursos económicos das zonas conquistadas. 

As citanias que non se destrúen, e aquelas que se reconstrúen de novo, seguen utilizándose coa súa disposición tradicional.

Os habitantes dos arredores do xacemento arqueolóxico de Lámbrica coñéceno co nome de A Cidade. O nome esquecido de Lámbrica está nunha ara romana dedicada a Bandua, que foi atopada nun lugar con restos de poboamento romano: a aldea de Eiras, a pouco máis dun quilómetro da citania das Las e Ourantes. Esta ara tivo incribles lecturas diverxentes, nas que, curiosamente, se estaba de acordo en que a verba que acompañaba ao nome da divindade -BANDUA- daba información sobre o topónimo castrexo.

Este topónimo considerouse *Lansbrica ou *Lansbriga, xustificándose, penso que erroneamente, con el a orixe do topónimo moderno Las. Outros topónimos que se chegaron a ver son *Lanobriga e *Alaniobriga.

As diverxencias na súa lectura derivaron, ademais da propia erosión da pedra, da inaccesibilidade da mesma ós investigadores que, máis dunha vez, tiveron que conformarse con ver fotografías ou, mesmo, cunha copia de xeso que existía no Museo Arqueolóxico provincial de Ourense.

As visitas feitas á ara en xuño de 2007 e as fotografías realizadas non serviron para corroborar ningunha das lecturas anteriores. O que alí se leu foi BANDV / R? LAMB / RICAE... Bandua con referencia a Lámbrica, topónimo que podería "traducirse" por Cidade Forte de Lam.

O Centro de Interpretación de San Cibrao das Las, promovido polas autoridades culturais autonómicas e municipais, leva o nome de *Lansbrica, topónimo "ideado" en 1973 por RIVAS FERNÁNDEZ e de notable éxito nos despachos desas institucións oficiais.

Non é una boa nova para a Arqueoloxía, moito menos dende un centro que tenta divulgar o coñecemento que temos das sociedades antigas, pero podemos entendelo mellor se pensamos que procede das actuacións das mesmas autoridades culturais que permitiron o valado dun monte comunal, para poder cobrar entrada, e que teñen no máis ignoto esquecemento o documento epigráfico protagonista desta historia de topónimos: a ara de Bandua de Eiras, abandonada á súa sorte nun pazo xa varias veces vendido.

Ademais da reivindicación do nome de LÁMBRICA, é imprescindible deixar constancia de que un castro ou citania de tal magnitude non pode xurdir sen interrelación co espazo circundante. Existen, nun radio de poucos quilómetros arredor de Lámbrica, vestixios de enorme importancia que a arqueoloxía oficial ignora e que -dunha forma ou doutra- formaron parte dese universo da prehistoria e da protohistoria local que presidiron a citania e o monte do San Torcado. A situación é tan alarmante que algúns deles corren serio perigo de desaparecer, caso excesivamente curioso naqueles que só se atopan a uns poucos centos de metros da propia Lámbrica, custodiada por unha empresa privada.

A ara de Bandua

Eiras é unha aldea ourensá distante menos de dous quilómetros de San Cibrao das Las, onde está unha das citanias máis espectaculares do Noroeste peninsular. En Eiras apareceu unha ara romana adicada a Bandua, peza importantísima, que foi vítima de interpretacións diverxentes do seu epígrafe.

A ara, labrada en granito e de propiedade privada, constitúe unha peza de grande importancia para o estudo da sociedade e da relixión no mundo xa romanizado na Península Ibérica. Na súa parte superior conserva o oco ou foculus, onde se queimaban as ofrendas. A inscrición está en latín, con letra Capitalis rustica, máis descoidada nas liñas inferiores. Divídese en cinco liñas que van diminuíndo de altura de arriba a abaixo. Na base de datos Hispania Epigraphica está catalogada como altar votivo co número 16708

A primeira publicación fíxose en Inscripciones Romanas de Galicia IV, editadas por LORENZO FERNÁNDEZ (Xocas) en 1968, onde se presenta a fotografía dun baleirado de xeso e se dan as seguintes medidas: "alto: 0,44; ancho: 0,28; letras: 0,06". A lectura que realiza do epígrafe é a seguinte: "BANDV/A IANOE/LICA FAE/NIRVSAE/ ARAM V(otum) S(olvit)".

Acompáñase da seguinte descrición: "Apareció hace ya tiempo en aquellas inmediaciones, en las que es de advertir que se encuentran los castros de San Cibrán y de Eiras, ambos muy romanizados; en la última localidad se hallan con frecuencia tejas, pondus y otros restos que demuestran la existencia de habitaciones romanas". 

Hai autores que, sen fundamento ningún, afirman que a ara procede do castro de San Cibrao das Las, pero o certo e que a ara está no pazo de Eiras desde tempo inmemorial. Tendo en conta que nese soar houbo unha vila romana, da que falaremos despois, é de sentido común pensar que a ara formase parte desa vila, o que non contradí a súa posible dependencia administrativa da Cidade de Lámbrica. 

Despois da publicación de LORENZO FERNÁNDEZ, proseguiron no tempo diversos intentos de interpretación do epígrafe. Algunhas desas lecturas son curiosas pola súa inventiva, pero en todas se considera que figura o nome do castro de Las, tamén castro de Ourantes: *Lansbriga, *Laniobriga, *Alaniobriga... Incluso se chegou a ler *Palambrigensi (VIDÁN TORREIRA). Se observamos o epígrafe con atención chegaremos á conclusión de que todas as anteriores lecturas do posible topónimo non poden ser correctas porque non contemplan o M, exceptuando a lectura de VIDÁN TORREIRA que, aínda que nos parece fantasiosa, merece ser citada porque ten o mérito de que chegou a ver o M de Lámbrica.

A lectura que podería proporse é a seguinte:

BANDV

A? LAMB
RICAE AE
MILIVS RE
BURRIN V S

"A Bandu / a de Lamb / rica E / milio Re / burrino cumpriu o seu voto" (o signo de interrogación indica unha letra ou nexo con dúbidas). A letra 'A' final de BANDU / A, ofrece certa dúbida por non ser un A ao estilo das outras do texto. Pode parecer un 'R' (obsérvese nas fotografías o parecido coa primeira da liña seguinte, que tamén é un 'R'). Pero, con que significado?

A resolución deste enigma podería explicar o problema de concordancia entre BANDUA e LAMBRICAE. Confiemos en que esta importante lagoa na interpretación poida ser resolta canto antes. De todos xeitos, esta dúbida non afecta ao topónimo que queremos destacar: LÁMBRICA.
Non hai datos arqueolóxicos que confirmen o lugar de aparición da ara de Eiras. A súa ubicación estivo sempre ligada a esta pequena aldea, na contorna da reitoral, da igrexa e dos pazos de Eiras. Neste lugar tan privilexiado apareceron restos dunha vila romana, polo que é posible que o adicante da ara, Emilio Reburrino, fose algún posuidor desta vila. A súa proximidade ao castro de San Cibrao das Las e Ourantes fainos supor que a vila de Eiras era dependente militarmente dos habitantes da citania. En Eiras, ademais de restos dun mosaico e de tegulae (tellas) romanas, existen uns curiosos perpiaños con decoración reticulada nos muros da igrexa. Non coñecemos a súa función primitiva, pero existen paralelismos moi cercanos en O Formigueiro (Amoeiro) e na reitoral de Sagra (O Carballiño). Esta última, curiosamente, outra vila romana. 

Tamén hai que facer mención á existencia, a escasos metros ao norte da igrexa parroquial de Eiras, dun pequeno castro, do que se conserva o microtopónimo (O Castro). Existen rumores da aparición, neste monte, dunha pequena escultura antropomorfa en granito.

Lámbrica é un topónimo coñecido na Antigüidade, citado por Pomponio Mela. Houbo numerosos intentos de ubicala, con bastante pouco fundamento, en diversos lugares de Galicia e Portugal, pero non hai datos suficientes para asegurar que a cidade citada por este xeógrafo sexa ningún deles. 

O que parece indubitable é que este topónimo existía en Galicia e que, coma todos os topónimos, é susceptible de poder repetirse en lugares distantes. 

Por iso podemos estar case seguros de que tamén debeu servir para denominar a unha cidade fortificada das máis poderosas no Noroeste, a citania da Chaira, entre as actuais parroquias das Las e de Ourantes, se consideramos que BANDUA LAMBRICAE (Bandua de Lámbrica?), na inscrición da ara de Eiras, se refire a un Bandua diste poboamento castrexo ou da súa área de influenza. 

LÁMBRICA ou LAMBRIGA sería entón o nome antigo da citania, e Emilio Reburrino, un posible praefectus pagi ou xefe local, rexentaría, na cercana vila de Eiras, un dos establecementos agropecuarios imprescindibles para alimentar á poboación daquela gran citania, na que traballaban a diario, sen acceso directo aos labradíos das veigas de Andrade, Loucía, Eiras e Cristimil, metalúrxicos, orfebres, oleiros, tecedeiros, canteiros e guerreiros.

Bibliografía

LÓPEZ CUEVILLAS, F.: Prosas Galegas. Biblioteca Básica da Cultura Galega, Ed. Galaxia, Vigo, 1982.
GONZÁLEZ IGLESIAS, F.: "O patrimonio, esquecido, no San Amaro. Análise da situación do patrimonio nun concello rural na provincia de Ourense". en Ágora do Orcellón 17. Páx. 38-52. Vigo. Marzo de 2009. ISSN 1577-3205.
PÉREZ OUTEIRIÑO, B.: "A Cidade de San Cibran de Las. Objectivos e resultados das últimas intervencións arqueologicas (1982-1983)", en Lucerna, segunda série-vol. II. Centro de Estudos Humanísticos. Porto, 1987.
RIVAS FERNÁNDEZ J. C.: "Nuevas aras romanas y rectificaciones interpretativas en torno a otros epígrafes galaico-romanos ya conocidos". Boletín Auriense, III. 1973.
RODRÍGUEZ COLMENERO ANTONIO, Galicia meridional romana. Universidad de Deusto, 1977.
RODRÍGUEZ COLMENERO, A.: Aquae Flaviae I. Fontes epigráficas. Universidad de Chaves. 1987.
RODRÍGUEZ COLMENERO A.: "Sobre un supuesto error epigráfico-histórico. Correcciones al ara de Bandua Aetobricus de Codesedo (Ourense) y a otros epígrafes de su amplio entorno". Cuadernos de Estudios Gallegos. Tomo XLVII, Fascículo 113, Santiago 2000.
VIDÁN TORREIRA, M.: "Pambre y el enigma del ara de Eiras", en Nalgures, tomo I. Páx. 335. A Coruña, 2004. (Ver Nalgures 1)

Esta páxina é unha síntese do blogue Arredor de Lámbrica e da páxina web do mesmo nome. 

Tanto a información textual como a gráfica desta web son propiedade do autor, non estando permitidas nin a súa reprodución nin a súa utilización pública sen o permiso previo do mesmo.